Kurumsal Karnavallar ve Yeşil Kuyruklu Fareler

Yeşil Kuyruk İllüzyonu: Kurumsal Karnavalda Maskeler ve Gerçekler 

Bazen en derin gerçekler, en basit hikayelerin içine gizlenir. Çoğumuzun "çocuk kitabı" deyip geçtiği, rafların alt sıralarına terk ettiği o incecik eserler; aslında modern yönetim felsefelerinin, kalın liderlik kitaplarının ve bitmek bilmeyen kişisel gelişim seminerlerinin anlatmaya çalışıp da bir türlü o saf sadeliğe ulaşamadığı hakikatleri barındırıyor. Hikaye basit: Bir grup fare, karnaval heyecanıyla maskeler takar, kostümler giyer ve vahşi hayvan taklidi yapmaya başlar. Ancak bir süre sonra oyun gerçeğe dönüşür. Maskeler o kadar benimsenir ki, fareler birbirlerinden korkmaya, birbirlerini "düşman vahşi hayvanlar" olarak görmeye başlar. Kendi doğalarını unuturlar. Ta ki hikayenin sonunda fareler o maskeleri yakana kadar. 

Bugün plazaların cam bölmelerinde, "unicorn" olma yolundaki girişimlerin açık ofislerinde yaşananlar, Lionni’nin farelerinden pek de farklı değil. Geçtiğimiz günlerde teknoloji dünyasında yankı bulan Merve Nazlıoğlu’nun Insider hakkındaki paylaşımları, aslında bu maske meselesinin dijital çağdaki en taze yansımasıdır. Bir vaka olarak önümüzde duran bu tablo, bize "kurum kültürü" dediğimiz o kutsal kaseden içilenlerin bazen nasıl bir halüsinasyona, hatta bir 'bad trip'e dönüştüğünü gösteriyor.

1. Maskeler ve Benlik Çatışması

Leo Lionni’nin kitabında farelerin taktığı maskeler, başlangıçta bir eğlence aracıydı. Ancak ne zaman ki maske, takan kişinin gerçekliğinin önüne geçti, işte o zaman trajedi başladı. Kurumsal hayatta da "profesyonel şirket kültürü" adı altında sunulan bazı yapılar, bir süre sonra çalışanın nefes alabileceği bir alan olmaktan çıkıp, sadece belirli bir maskenin takılmasına izin verilen bir sahneye dönüşüyor. Sorun maske takmakta değil aslında, maskenin yüzümüze yapışmasındadır. "Yönetici", "Savaşçı", "Profesyonel" maskeleri zamanla kişinin özgün (otantik) benliğini gölgelerse, kişi artık kendi kararlarını değil, maskesinin gerektirdiği rolleri oynamaya başlar. Eric Berne’ün ifade ettiği gibi; bu oyunlar sosyal ilişkileri sürdürmek için birer araç olabilir, ama kontrolü kaybettiğinizde artık oyuncu değil, piyon olursunuz.

2. Kurum Kültüründe "Korku İklimi" ve Yabancılaşma

Lionni’nin hikayesinde fareler birbirlerinden korkmaya başlar; çünkü artık karşılarındakinin bir "fare" olduğunu değil, sadece o korkunç maskeyi görürler. Şirketlerde roller (direktör, yönetim ekibi, rakip) o kadar ön plana çıkar ki, aradaki insani bağlar kopar. Herkes birbirinin unvanına, hedeflerine ve KPI’larına bakarken, arkadaki "insanı" görmeyi bırakır.

Daha evvel yazdığım yazılarda bahsettiğim gibi; kültür, bir şirketin görünmez DNA’sıdır. Eğer bu DNA sadece "kazanmak" ve "maskeyi korumak" üzerine kuruluysa, orada Psikolojik Güvenlikten söz edilemez. Oysa gerçek iş birliği, ancak şeffaflık ve savunmasızlık (vulnerability) ile maskelerin bir anlığına kenara bırakılıp birbirimizi "insan" olarak gördüğümüzde başlar.

3. "Kuyruğu Boyamak": Statü Sembollerinin Büyüsü

Kitabın ismine ilham veren "yeşil kuyruk", gruptan farklılaşma çabasını simgeler. Kurumsal dünyada bu; bazen şatafatlı bir unvan, bazen özel bir ofis, bazen de "seçilmişlik" illüzyonudur. Statü sembollerine o kadar odaklanırız ki, aslında hepimizin aynı ekosistemin parçası olduğunu ve aynı "peynirin-ekmeğin" peşinde olduğumuzu unuturuz. Yeşil kuyruk bizi özel kılmaz, sadece gerçekliğimizden uzaklaştırır.

4. Karnavalın Bitişi: Kontrollü Maskeler ve Otantik Liderlik

Hikayenin sonunda fareler maskeleri yakar. Ancak gerçek hayatta, Berne’ün dediği gibi, oyunlardan ve maskelerden tamamen kaçmak her zaman mümkün ya da gerekli olmayabilir. Önemli olan, gerektiğinde maskeyi vestiyere asabilmek ve onun bizi yönetmediğinden emin olmaktır.

Otantik liderlik, maskesiz olmak değil; maskesinin farkında olmaktır. Lider, gerektiğinde profesyonel rolünü giyen, ancak ekibindeki insanların maskelerinin altındaki "fareyi" (insanı) gören kişidir. Kurum kültürü; "maskeleri yakın" diyen bir slogandan ziyade, "masken seni boğmaya başladığında onu çıkarabileceğin kadar güvendesin" diyen bir anlayışla yeşerir.

Sonuç olarak;

Yalın düşüncenin temelinde yatan "İnsana Saygı" (Respect for People) ilkesi, aslında tam olarak bu maskelerin ötesine geçebilmeyi hedefler. Bir kurumda kültür, sadece "maskeyi korumak" ve "kazanmak" üzerine kuruluysa, orada en büyük israf kalemlerinden biri olan "İnsan Potansiyelinin İsrafı" baş göstermeye başlar.

Sürekli "kusursuz profesyonel" maskesiyle dolaşmak zorunda kalan bir çalışan, hata yapmaktan korkar; hatanın olmadığı yerde ise öğrenme ve Kaizen (sürekli iyileştirme) durur. Eğer bir organizasyon, çalışanına "masken seni boğmaya başladığında onu çıkarabileceğin kadar güvendesin" diyebilecek o psikolojik güvenliği sağlayamıyorsa, orada gerçek bir verimlilikten söz edilemez.

Unutmamak gerekir ki; gerçek liderlik, çalışanlara takacakları daha büyük ve parlak maskeler dağıtmak değildir. Aksine, maskelerin altındaki o "insan" cevherini ve potansiyeli serbest bırakacak, herkesin kendi özgün kimliğiyle sürece değer katabileceği bir iklimi inşa etmektir.