Yalın Evim: Evde 5S, Kaizen ve Günlük Alışkanlıklar

Evdeki karmaşa, alışkanlıklarımız ve sürdürülebilir düzen üzerine

Yalın üretim denildiğinde çoğumuzun aklına fabrikalar, üretim hatları ve iş süreçleri geliyor. Oysa yalın düşüncenin temelindeki sorgulama, gündelik hayatımızda da karşılık bulabilir. Yalın Evim – Yalın Üretimin Ev Hali kitabını yazarken çıkış noktam buydu: Yalın üretim felsefesine yalnızca iş hayatından değil, içinde yaşadığımız evden ve günlük alışkanlıklarımızdan da bakmak.

Bu yazı dizisinde de aynı düşüncenin izini sürmek istiyorum. Evdeki alışkanlıklarımızı, eşyalarımızla ilişkimizi ve hayatımızı kolaylaştırmak için kurduğumuz düzenleri yeniden sorgulamak…

Evimizde aradığımız bir eşyayı bulamadığımızda onu ararız. Bazen birkaç dakika, bazen daha uzun süre… Bulduğumuzda ise bu uğraşın neden tekrarlandığını sorgulamadan günlük hayatımıza devam ederiz.

Zamanla bazı şeyleri olduğu gibi kabul etmeye başlarız. Dolapların doluluğu, çekmecelerin karmaşası, kullanmadığımız hâlde sakladığımız eşyalar… Bunlar evimizin olağan görüntüsüne dönüşür. 

Sahip olduğumuz eşyaların her birini bir amaçla ediniriz. Bazılarını sık kullanır, bazılarını nadiren hatırlar, bazılarını ise ne zaman kullanacağımızı bilmeden saklarız. Zamanla bu birikim, yaşam alanımızı kullanmaktan çok düzenlemek ve yönetmek için uğraştığımız bir alana dönüştürebilir.

Oysa evimizin bize hizmet etmesini bekleriz. Eşyalarımızın günlük işlerimizi kolaylaştırmasını, ihtiyaç duyduğumuzda ulaşılabilir olmasını isteriz. Fakat bazen bunun tersini kabulleniriz: Eşyalarımızın arasında yer açmaya, fazlalıkların içinde düzen kurmaya ve karmaşayla baş etmeye çalışırız.

Yalın üretimde, Kaizen yaklaşımında bir işi yalnızca tamamlanması gereken bir faaliyet olarak görmeyiz. İşin nasıl yapıldığına, hangi gereksiz uğraşları içerdiğine ve nasıl daha kolay hâle getirilebileceğine de bakarız.

Evimiz için de benzer bir soru sorabiliriz: 

Evimizde kurduğumuz düzen, yaşamımızı gerçekten kolaylaştırıyor mu?

Evde 5S yaklaşımı, bu soruyu somutlaştırmak için bir başlangıç olabilir. Hangi eşyalara gerçekten ihtiyacımız olduğunu değerlendirmek ve yaşamımızı kolaylaştıracak şekilde yerleştirmek, bu yaklaşımın ilk adımlarıdır. Amaç, kusursuz görünen bir ev yaratmak değil; yaşamımızı gereksiz yere zorlaştıran karmaşayı azaltmaktır.

Bunun için ilk adım, evimizdeki mevcut durumu fark etmek ve uzun zamandır alıştığımız şeylere yeniden bakmaktır.

Karmaşayı fark etmek iyi bir başlangıç olabilir. Peki, sonra ne yapacağız? 

Yalın düşüncede iyileştirme, bir kez yapılan değişiklikle tamamlanmaz. Elde edilen seviyeyi korumak, zaman içinde ortaya çıkan sorunları fark etmek ve gerektiğinde yeniden iyileştirmek de sürecin bir parçasıdır.

Yalın Evim – Yalın Üretimin Ev Hali kitabında evde 5S yaklaşımını ele alırken bu konuya değinmiştim. Özellikle standartlaştırma ve süreklilik adımları, kurduğumuz düzenin ve temizlik alışkanlıklarının günlük yaşam içinde korunmasına odaklanıyor. Kitapta ele aldığım bu konuya şimdi günlük alışkanlıklarımız açısından bakalım. Kurduğumuz düzenin sürdürülebilir olması için standartlar belirlemek yeterli mi? Günlük alışkanlıklarımız bu düzenin korunmasında nasıl bir rol oynuyor?

Kitapta kullandığım örneklerden biri, kıyafetlerin kullanım sıklığını anlamak için askıların yönünü değiştirme yöntemiydi. Belirli bir süre sonunda hangi kıyafetlerin kullanıldığını, hangilerinin dolapta uzun süre kullanılmadan beklediğini daha kolay görebiliriz. Böylece neyi sakladığımızı yalnızca tahminlerimize veya bir gün kullanabileceğimiz düşüncesine göre değil, gerçek kullanımımıza bakarak da değerlendirebiliriz.

Ancak eşyaları ayırırken kararlarımızı yalnızca kullanım sıklığına göre vermeyiz. Bazı eşyaları anıları hatırlattığı, birinden hediye geldiği veya bir gün ihtiyacımız olabileceği düşüncesiyle saklarız. Zamanla eşyanın kendisinden çok, ona yüklediğimiz anlamı korumaya çalıştığımız da olur.

Marie Kondo'nun yaklaşımında da eşyalarla kurduğumuz ilişkiyi sorgulamak önemli bir yer tutar. Burada mesele, duygusal anlam taşıyan her şeyden vazgeçmek değil; bir eşyayı neden sakladığımızı ve hayatımızdaki yerini anlamaktır. Çünkü eşyalarla ilişkimiz yalnızca ihtiyaçlarımızla değil, anılarımızla ve beklentilerimizle de şekillenir.

Benzer bir yaklaşımı mutfakta da görebiliriz. Kitapta kutu süt örneği üzerinden, bir ürünün ne zaman tükendiğini fark edememeyi ve tüketim miktarımızla alışveriş sıklığımız arasındaki ilişkiyi görememeyi ele almıştım. İhtiyaç duyduğumuz anda kutu sütün bitmiş olması, yalnızca alışverişi unutmakla ilgili olmayabilir. Ne kadar tükettiğimizi, ne sıklıkta alışveriş yaptığımızı ve ne kadar yedeğe ihtiyaç duyduğumuzu yeterince bilmememiz de bu duruma yol açabilir.

Bu durumda çözüm, her seferinde daha dikkatli olmaya çalışmak değildir. Tüketimimize uygun bir stok miktarı belirlemek ve son kutu süt kullanıldığında yenisini alışveriş listesine eklemek, aynı sorunun tekrarlanmasını önlemeye yardımcı olur.

Yalın düşüncede de yalnızca ortaya çıkan sorunu çözmekle yetinmeyiz; sorunun neden tekrarlandığını anlamaya çalışırız. Evde de benzer bir bakış açısı işimize yarayabilir. Sürekli aradığımız bir eşya, tekrar tekrar biten bir ürün veya her hafta yeniden biriken dağınıklık, yalnızca o an çözmemiz gereken küçük sorunlar olmayabilir. Bunlar, kurduğumuz düzenin gözden geçirilmesi gerektiğini gösteren işaretlerdir.

Kitapta temizlik ve standartlaştırma konularını ele alırken üzerinde durduğum noktalardan biri de temizliği belirli dönemlerde yapılan büyük bir iş olmaktan çıkarıp günlük yaşamın parçası hâline getirmekti. Eşyaların yerleri ve ortak alanların kullanımı konusunda basit kurallar oluşturmak, düzeni korumayı kolaylaştırabilir. Ancak bu kuralların işe yaraması, günlük yaşamda uygulanmalarına bağlıdır.

Elbette her evin ihtiyaçları ve alışkanlıkları farklıdır. Bir evde işe yarayan düzen, başka bir evde aynı sonucu vermeyebilir. Bu nedenle amaç, herkese uyan kusursuz bir düzen oluşturmak değil; kendi yaşamımızı kolaylaştıran bir düzen bulmak ve işe yaramayan yönlerini gerektiğinde değiştirmektir.

Kaizen, yani sürekli iyileştirme yaklaşımı da burada anlam kazanıyor. Her şeyi bir anda değiştirmek yerine, tekrar eden sorunları fark etmek, bir değişiklik denemek ve sonucunu gözlemlemek… Bu, bir eşyanın yerini değiştirmek, alışveriş alışkanlığımızı gözden geçirmek veya artık kullanmadığımız bir eşyayı elden çıkarmak kadar basit olabilir.

Kurduğumuz düzeni korumak için sürekli çaba harcıyorsak, düzenin kendisini yeniden düşünmemiz gerekebilir. 5S'in standartlaştırma ve süreklilik adımlarını Kaizenle birlikte düşündüğümüzde, mesele yalnızca eşyaların nerede durduğu değil, günlük alışkanlıklarımızın nasıl bir yaşam düzeni oluşturduğudur. Sürdürülebilir düzen, her şeyi sürekli düzeltmek zorunda kalmadığımız; kullanmayı ve korumayı kolaylaştıran düzendir.